ประตูเมืองโบราณสกลนครอยู่ตรงไหน ..... รูปร่างหน้าตาเป็นอย่างไร
ผมสงสัยมานานแล้วว่าประตูเมืองสกลนครในยุคขอมเรืองอำนาจอยู่ตรงส่วนไหนของคูเมือง อ่านหนังสือของกรมศิลปากรและเอกสารต่างๆที่เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของเมืองนี้ก็ไม่พบข้อมูล ค้นหาในบันทึกของนักโบราณคดีชาวฝรั่งเศส แอนเตียน อะมอนิเยร์ เคยมาที่สกลนครในปี พ.ศ.2447 ก็ไม่ได้กล่าวถึงเรื่องนี้ ค้นหารูปและบันทึกของกรมพระยาดำรงราชานุภาพเมื่อครั้งเสด็จมาที่สกลนครเมื่อเดือนมกราคม พ.ศ.2449 ก็ไม่พบภาพถ่ายและข้อความ พูดคุยกับนักโบราณคดีหลายท่านก็ยังไม่ได้คำตอบ คุยกับคุณครูเก่าของเมืองสกลท่านหนึ่งพอได้ความว่าชาวบ้านรื้อเอาหินไปทำฐานเสาบ้าน แต่ก็ไม่มีหลักและภาพถ่ายฐานยืนยัน ........ ก็เลยจำเป็นต้องใช้ความรู้และข้อมูลของตนเองเท่าที่จะหาได้บวกกับจินตนาการ และข้อมูลอ้างอิงจากเมืองโบราณต่างๆในยุคขอมเรืองอำนาจ เช่น พิมายและนครอังกอร์ที่กัมพูชา
อย่างไรก็ตามผมมั่นใจว่าต้องมีประตูเมืองอยู่ที่ใดที่หนึ่งอย่างแน่นอนเพราะ "เป็นไปไม่ได้ที่เมืองนี้ ไม่มีประตู" ดูจากภาพถ่ายทางอากาศเมื่อ พ.ศ. 2497 เห็นชัดเจนว่ามีคูเมืองเป็นรูปสี่เหลี่ยมขนาดประมาณ 1,700 เมตร x 1,800 เมตร คิดเป็นเนื้อที่ตัวเมืองเกือบ 2,000 ไร่ ถือว่าเป็นเมืองขนาดใหญ่ของอาณาจักรขอมในดินแดนเกือบเหนือสุดของอาณาเขต และมีโบราณสถานศิลปะขอมมากที่สุดเมื่อเปรียบเทียบกับเมืองต่างๆที่ตั้งอยู่ในภาคอีสานตอนบน ได้แก่ อุดรธานี หนองคาย บึงกาฬ นครพนม มุกดาหาร และกาฬสินธ์ุ กรมศิลปากรระบุว่าเมืองนี้น่าจะมีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 15 - 16 อย่างไรก็ตามในช่วงพุทธศตวรรษที่ 17 มีกษัตริย์ขอมที่เป็นนักก่อสร้างและมีพระราชอำนาจมากที่สุด คือ พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 มรดกของพระองค์ในจังหวัดสกลนครที่กรมศิลปากรยืนยันอย่างน้อย 2 แห่ง ได้แก่สะพานขอม และอโรคยาศาล
เมื่อเป็นเช่นนี้แล้วประตูเมืองก็น่าจะมีความอลังการพอสมควรให้สมกับเป็นเมืองใหญ่ แต่คำถาม ...... ทำไมหายไปจนหมดไม่เหลือซากแม้แต่น้อย ในความเห็นส่วนตัวเชื่อว่าถูกรื้อเอาหินไปก่อสร้างวัดหรือสิ่งก่อสร้างอย่างอื่นภายหลังจากขอมเสื่อมอำนาจและเข้าสู่ยุคอาณาจักรล้านช้างต่อเนื่องกับอาณาจักรรัตนโกสินทร์

ภาพถ่ายทางอากาศเมื่อ พ.ศ.2497 มองเห็นคูเมืองรูปสี่เหลี่ยมชัดเจน รวมทั้งอ่างเก็นน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า "บาราย" ในภาพจะเห็นว่าคูเมืองด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนืออยู่ในน้ำหนองหาร นั่นเป็นเพราะมีการสร้างประตูน้ำที่ปากลำน้ำก่ำในสมัยรัฐบาลจอมพล ป.พิบูลสงคราม ราวๆ พ.ศ.2490 ทำให้ระดับน้ำในหนองหารสูงขึ้นจนท่วมคูเมืองโบราณ
.jpg)
พิจารณาภาพถ่ายทางอากาศเมื่อปี 2497 เห็นได้ชัดเจนว่าเขตคูเมืองโบราณยุคขอมเรืองอำนาจน่าจะเป็นพื้นที่แห้งไม่มีน้ำท่วมขัง เพราะบรรพชนเหล่านั้นคงไม่สร้างเมืองในพื้นที่น้ำท่วมถึงพวกเขาต้องรู้ดีว่าระดับน้ำสูงสุดมาถึงบริเวณไหน
.jpg)
ภาพถ่ายทางอากาศ ปี พ.ศ.2489 ก่อนการก่อสร้างประตูแววพยัคฆ์คัน หรือประตูน้ำก่ำ มองเห็นระดับน้ำในหนองหารขึ้นมาไม่ถึงคูเมือง แต่เมื่อพิจารณาภาพถ่ายทางอากาศ ปี พ.ศ.2497 ซึ่งประตูน้ำก่ำสร้างเสร็จและเก็บกักน้ำได้ในปี 2490 ทำให้ระดับน้ำท่วมเข้ามาถึงแนวคูเมือง
.jpg)
ภาพถ่ายดาวเทียมแสดงชัดเจนว่าราชธานีของอาณาจักรขอมที่ชื่อ Angkor ตั้งอยู่ริมทะเลสาปขนาดใหญ่แต่ก็อยู่พ้นจากเขตน้ำท่วมถึงในฤดูน้ำหลาก พิจารณาจากแผนที่ Google Earth พบว่าบริเวณที่ตั้งเมืองนี้สูงกว่าระดับน้ำในทะเลสาปมากกว่า 10 เมตร ประกอบกับบันทึกของฑูตจีนชื่อ จูต้ากวน ที่มาประจำนครอังกอร์ในราชสำนักของพระเจ้าอินทรวรมันที่ 3 ระหว่าง ค.ศ.1296 - 1297 อธิบายถึงระดับน้ำในทะเลสาปสูงขึ้นมากถึงยอดต้นไม้ในฤดูน้ำหลากแต่ไม่มีกล่าวถึงน้ำท่วมตัวเมือง
.jpg)
ผมเคยไปนั่งเรือชมทะเลสาปแห่งนี้หลายครั้งและมองเห็นระดับน้ำเปรียบเทียบกับพื้นที่ตัวเมือง Angkor มีความสูงต่างกันและอยู่ห่างกันพอสมควร ประกอบกับทะเลสาปแห่งนี้ไม่มีประตูน้ำเหมือนกับหนองหารสกลนคร
ช่วงที่ทำงานร่วมกับองค์กรระหว่างประเทศ เช่น IUCN และ MRC มีโอกาศไปประชุมและสัมมนาเกี่ยวกับเรื่องการจัดการน้ำที่ Siem Reap หลายครั้ง ก็ไม่เคยได้ยินว่าเมือง Angkor (ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็น Siem Reap) ถูกน้ำท่วม อย่างเก่งก็ท่วมเป็นแห่งๆตามที่ลุ่ม เช่น บริเวณที่เป็น "บารายขนาดใหญ่"
ปราสาท Neak Pean เป็นโบราณสถานที่อยู่ตรงกลางบารายขนาดใหญ่จึงมักมีน้ำท่วมขังหลายครั้งจากน้ำฝนในพื้นที่ แต่ก็ไม่ได้เกี่ยวข้องกับระดับน้ำในทะเลสาป
ผมพยายามค้นหาหลักฐานเอกสารต่างๆที่สามารถระบุตำแหน่งประตูเมืองจนทุกวันนี้ก็ยังไม่พบข้อมูลแม้แต่นิดเดียว ก็เลยจำเป็นต้องใช้จินตนาการบวกกับข้อมูลอ้างอิงของเมืองพิมาย และเมืองนครธม ที่ประเทศกัมพูชา ทำให้เกิดภาพจำลองว่าประตูเมืองน่าจะอยู่ที่ศูนย์กลางของคูเมืองทั้งสี่ด้านโดยมีถนนเชื่อมเป็นรูปกากะบาดใกล้กับพระธาตุเชิงชุม (ปราสาทขอม) ซึ่งเป็นศูนย์กลางของเมือง คล้ายๆกับเมืองนครธม
.jpg)
ตำแหน่งที่น่าจะเป็นประตูเมืองโบราณโดยมีถนนเชื่อมระหว่างกันเป็นรูปกากะบาด
.jpg)
เปรียบเทียบภาพถ่ายทางอากาศ ปี พ.ศ.2489 ระหว่างเมืองสกลนคร (หนองหารหลวง) และเมืองหนองหารน้อย (ปัจจุบันใช้ชื่อว่า หนองหาน ขึ้นกับจังหวัดอุดรธานี ) เห็นชัดเจนว่า "ประตูเมือง" น่าจะอยู่ทั้งสี่ทิศ

ภาพถ่ายทางอากาศ ปี พ.ศ.2489 แสดงร่องรอยของประตูเมืองทางทิศตะวันออกและทิศใต้

ผังเมืองโบราณของตัวเมืองสกลนครมีพระธาตุเชิงชุม (ปราสาท) เป็นศูนย์กลาง


แปลนเมืองนครธมที่เอามาอ้างอิง มีปราสาทบายนเป็นศูนย์กลางและมีถนนตัดกันเป็นรูปกากะบาด

ตัวเมืองพิมายมีประตูอยู่ตรงกลางของคูเมืองด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ ปัจจุบันประตูเมืองโบราณก็ยังปรากฏอยู่ชัดเจน
.jpg)
ประตูเมืองพิมายที่เป็นจุดเริ่มต้นของถนนที่เชื่อมไปถึงนครอังกอร์ในกัมพูชา กำลังจะโปรโมทให้เป็นส่วนหนึ่งของมรดกโลก
ประตูเมืองโบราณสกลนครน่าจะเหมือนศิลปะขอมบายน
จากหลักฐานภาพถ่ายเก่าแก่ที่พอหาได้ของพระธาตุเชิงชุมเป็นภาพที่ถ่ายก่อนปี พ.ศ.2449 อย่างแน่นอนเพราะดูจากหลักฐานที่ยอดซุ้มประตูที่ยังมีรูปร่างคล้ายพระปรางค์ (อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมในบทความ แกะรอยอดีตพระธาตุเชิงชุม 4 ยุคอารยธรรม เว้ปไซด์เดียวกันนี้) ในภาพนี้ปรากฏซุ้มประตูของวัดที่มีรูปร่างเหมือนประตูเมืองนครธม ทำให้ผมเชื่อว่าน่าจะลอกแบบมาจากประตูเมืองโบราณซึ่งก่อสร้างในยุคขอมบายนราวพุทธศตวรรษที่ 16
ภาพถ่ายเก่าแก่ของวัดพระธาตุเชิงชุมที่แต่เดิมเป็นปราสาทขอม มีซุ้มประตูคล้ายกับเมืองนครธม
ประตูเมืองนครธมเป็นศิลปะขอมบายนสร้างในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 พุทธศตวรรษที่ 16

ภาพขยายให้เห็นซุ้มประตูศิลปะบายน ด้านทิศตะวันตกของพระธาตุเชิงชุม
.jpg)
เปรียบเทียบซุ้มประตูพระธาตุเชิงชุมระหว่างภาพถ่ายเก่า (ก่อน พ.ศ.2494) กับภาพถ่ายปัจจุบัน
.jpg)
ภาพถ่ายปี 2494 เห็นซุ้มประตูทิศตะวันตกมีลักษณะคล้ายประตูเมืองนครธม (Angkor Thom) ที่ประเทศกัมพูชา

เปรียบเทียบซุ้มประตูพระธาตุเชิงชุมกับซุ้มประตูเมืองนครธม
จะค้นหาประตูโบราณได้อย่างไร ?
ถ้ากรมศิลปากรเห็นด้วยกับแนวคิดของผมก็น่าจะลองขุดดินที่คูเมืองด้านทิศตะวันออกลงไปให้ถึงดินเดิม เชื่อว่าฐานรากที่เป็นหินน่าจะยังคงอยู่แม้ตัวประตูได้ถูกทำลายไปหมดแล้วเพราะการก่อสร้างประตูเมืองขนาดใหญ่ต้องมีการวางฐานรากที่มั่นคงด้วยวัสดุเช่นหินหรือไม้เน้ือแข็งที่เป็นท่อนซุงขนาดใหญ่ ถ้าสามารถพิสูจน์จนพบฐานรากประตูเมืองละก้อเราๆท่านๆเปิดประวัติศาสตร์เมืองสกลเพิ่มขึ้นอีกบทหนึ่งได้เลย ไหนๆกรมศิลปากรก็ได้กันเขตแนวคูเมืองไว้ส่วนหนึ่งแล้วโดยห้ามก่อสร้างทุกชนิดบนนั้นก็น่าจะทดลองค้นหาประตูเมืองซะเลยให้มันรู้แล้วรู้รอด
.jpg)
การสร้างซุ้มจำเป็นต้องมีฐานรากที่มั่นคงโดยใช้วัสดุที่แข็งแรง เช่น ศิลาแลง หินทราย และไม้เนื้อแข็ง
วิธีการค้นคว้าและค้นหาประตูเมืองโบราณ
ผมยอมรับว่าไม่เคยเรียนวิชาโบราณคดีแต่ผมเรียนจบปริญญาวิทยาศาสตร์และสนใจศึกษาเรื่องนี้เป็นการส่วนตัวโดยใช้พื้นความรู้วิชาต่างๆที่เรียนมาตั้งแต่มัธยมเอามาผสมผสานกัน จนในที่สุดผมมาถึงบางอ้อว่าถ้าเราเข้าใจ "พฤติกรรมมนุษย์ในเชิงตรรกวิทยา" ก็ไม่ยากที่จะเรียนรู้เรื่องโบรารคดีและประวัติศาสตร์ เพราะสิ่งเหล่านั้นเกิดจากฝีมือมนุษย์ตาดำๆอย่างเราๆท่านๆนี่แหละ จากการศึกษาเรื่องราวอารยธรรมย้อนหลังไปหลายพันปีเริ่มตั้งแต่ยุคเมโสโปเตเมียจวบจนปัจจุบัน ผมค้นพบว่า "พฤติกรรมของมนุษย์ยังคงเหมือนเดิม" เปลี่ยนไปเพียงวิธีการที่จะบรรลุถึงสิ่งที่ต้องการ เช่น สมัยโบราณมนุษย์ต้องการขึ้นสู่อำนาจก็ใช้พละกำลังที่เหนือกว่าผู้อื่น มาถึงยุคเทคโนโลยีก็ใช้อาวุธที่เหนือกว่า
ดังนั้น ในการค้นคว้าเรื่อง "ประตูเมืองโบราณ" ผมจึงใช้วิธีการ
1. จากภาพถ่ายทางอากาศที่เห็นชัดว่าเมืองโบราณสกลนครเป็นสไตล์ "ขอมเรืองอำนาจ" ผมจึงใช้หลักตรรกวิทยาระบุว่า "เมืองนี้ต้องมีประตู" ซึ่งรูปแบบของประตู และถนน ก็น่าจะลอกเรียนมาจากต้นแบบที่นครอังกอร์ เพราะการปกครองของอาณาจักรขอมเป็นระบอบ "อำนาจส่วนกลาง" ไม่ต่างกับประเทศไทยปัจจุบันที่ศูนย์อำนาจอยู่ที่กรุงเทพ ผู้ว่าราชการจังหวัดก็ต้องมาจากการแต่งตั้งโดยคำสั่งกระทรวงมหาดไทย แบบแปลนอาคารศาลากลางจังหวัดต้องมาจากกรมโยธาธิการ งบประมาณก็โอนมาจากกรมบัญชีกลาง ข้าราชการจะขอย้ายก็ต้องไปวิ่งเต้นกับอธิบดีหรือปลัดกระทรวงที่กรุงเทพ แม้กระทั่งผู้รับเหมาจะยื่นซองประมูลก็ยังต้องไปคารวะท่านผู้มีอำนาจที่กรุงเทพ ดังนั้น รูปแบบของการก่อสร้างประตูเมืองและการจัดวางผังตัวเมืองก็น่าจะไม่ต่างจากนครอังกอร์ โดยมีตัวอย่างที่ประตูเมืองพิมาย
2. จากหลักฐานภาพถ่ายของ "ซุ้มประตู" ที่พระธาตุเชิงชุม (ปราสาทขอม) มีรูปร่างคล้ายซุ้มประตูของ "เมืองนครธม" ที่นครอังกอร์ และจากประสบการณ์ตรงของผมที่คุ้นเคยกับเมืองนั้นอยู่แล้วทำให้ทราบว่าซุ้มประตูของปราสาทในยุคขอมบายนกับซุ้มประตูเมืองใช้ศิลปะเดียวกัน
ภาพ (บนซ้ายมือ) เป็นซุ้มประตูเมืองนครธม ส่วนภาพอื่นๆเป็นซุ้มประตูของปราสาทพระขันฑ์ ปราสาทบันเตยกะเดย ปราสาทตาพรม ทั้งหมดนี้มีรูปร่างของศิลปะขอมบายน เป็นการยืนยันว่าซุ้มประตูปราสาทต่างๆในยุคพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 (ขอมบายน) มีลักษณะเหมือนกับประตูเมืองนครธม

เปรียบเทียบภาพถ่ายซุ้มประตูพระธาตุเชิงชุมกับซุ้มประตูเมืองนครธมมีส่วนคล้ายกันมาก จึงพออนุมานตามหลักตรรกวิทยาได้ว่า "ประตูเมืองโบราณสกลนคร" ก็น่าจะมีรูปร่างแบบนี้
3. เป็นที่ทราบทั่วไปว่า "คูเมืองที่ยังคงเหลืออยู่" ก็คือแนวคันดินทิศตะวันออกตรงบริเวณที่ใช้ในการแข่งเรือ และทราบอีกว่ามีการถมดินให้สูงขึ้นในสมัยนายกเทศมนตรีท่านหนึ่งราวๆสามสิบกว่าปีที่แล้ว ดังนั้นผมจึงมีความคิดว่าให้ขออนุญาตกรมศิลปากรเพื่อใช้เครื่องเจาะดินลงไปให้ถึงระดับดินเดิมและเอาตัวอย่างขึ้นมาดูว่ามีวัสดุ "ศิลาแลง หินทราย ไม้เนื้อแข็ง" หรือไม่ ถ้าพบวัสดุดังกล่าวก็ให้กรมศิลปากรทำโครงการขุดสำรวจโดยองค์การปกครองส่วนท้องถิ่นน่าจะเป็นนายทุนอุดหนุนงบประมาณ ถ้าเราสามารถค้นพบฐานรากประตูเมืองได้จริงๆรับรองประวัติศาสตร์เมืองสกลเปิดหน้าใหม่ได้อีกฉากหนึ่ง

แถวๆตรงนี้แหละที่น่าจะมีการเจาะสำรวจหาฐานรากประตูเมืองโบราณ
.jpg)
ภาพจินตนาการของเมืองสกลนครโบราณในยุคขอมเรืองอำนาจ น่าจะมีรูปร่างหน้าตาเป็นโครงสร้างหลักๆดังที่เห็น

ภาพที่วาด "เมืองสกลโบราณ" ผมเจตนาให้ตรงกับปรากฏการณ์ดวงอาทิตย์ขึ้นที่ Alignment ของตัวเมืองที่ตำแหน่ง Azimuth 80 องศา ปัจจุบันตรงกับวันที่ 15-16 เมษายน และ 25 สิงหาคม
เทคโนโลยีใหม่ล่าสุดในการค้นหาประตูเมืองโบราณ
จากการศึกษาเทคโนโลยีล่าสุดที่ใช้กับแหล่งโบราณคดีพบว่ามีระบบ Scan พื้นที่ด้วย Laser ที่เรียกว่า Light Detection and Ranging : LiDAR + GPR (Ground Penetrating Radar) สามารถเจาะทะลุลงไปใต้ดินและมองเห็นร่องรอยของสิ่งก่อสร้างที่แฝงตัวอยู่ ผลงานล่าสุดคือการค้นพบสิ่งก่อสร้างมากมายที่ปราสาทนครวัด และเมืองนครธม ประเทศกัมพูชา อุปกรณ์กล้องถ่ายภาพชนิดพิเศษนี้สามารถติดตั้งกับ Drone ซึ่งน่าจะมีขายในท้องตลาด หากองค์การบริหารส่วนจังหวัดสกลนครจับมือกับกรมศิลปากรก็น่าจะพัฒนาวิธีการไฮเทคได้ไม่ยากนัก หรือไม่ก็เอางบประมาณใส่มืออาจารย์ ม.ราชภัฏสกลนครที่จบปริญญาเอกด้านวิทยาศาสตร์ให้ทำหน้าที่ technical consultant ในโครงการสำรวจครั้งนี้ เชื่อว่าอาจารย์ที่จบ PhD Science คงจะเล่นไม่ยาก
.jpg)
ภาพถ่าย LiDAR ที่ปราสาทนครวัดแสดงให้เห็นร่องรอยสิ่งก่อสร้างมากมายแฝงตัวอยู่ใต้ดิน
.jpg)
เมื่อนำผลภาพถ่าย LiDAR มาสร้างภาพจำลองจะเห็นสวยงามแบบนี้
ภาพถ่าย LiDAR ของเมืองนครธมก็พบร่องรอยสิ่งก่อสร้างมากมาย
.jpg)
อุปกรณ์ LiDAR สามารถติดตั้งกับ Drone

หลักการทำงานของ LiDAR ในการ Scan พื้นที่

ข้อเสนอแนะ
ผมเชื่อว่าถ้าเราสามารถค้นหาร่องรอยประตูเมืองสกลนครโบราณที่แฝงตัวอยู่ใต้ดิน ....... ก็เท่ากับเราสร้างแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่มี Story Behind ดีไม่ดีเราอาจพบโบราณสถานอื่นๆอีกหลายแห่งที่ยืนยันว่า ....... นครหนองหารหลวงไม่ได้มีเพียงแค่สิ่งก่อสร้างที่เห็นในปัจจุบัน ...... ถึงเวลาแล้วครับต้องเล่นกับเทคโนโลยีไฮเทคให้มันสมกับยุคไทยแลนด์ 4.0 และที่ขาดไม่ได้ก็คือการทำ Model ย้อนอดีตเพื่อให้นักท่องเที่ยวมา selfie ดังตัวอย่างที่ Mexico City เขาสร้างเมืองจำลองย้อนอดีตอารยธรรม Aztec เพื่อให้นักท่องเที่ยวได้ชมเป็น Landmark
.jpg)
โมเดลเมืองโบราณยุคอารยธรรม Aztec ที่ Mexico City
.jpg)
การสร้างภาพจำลองปราสาทขอมที่วัดพระธาตุเชิงชุมโดยใช้ "กระจกภาพ" ทำให้มองเห็นสิ่งก่อสร้างที่อยู่ข้างใน