ข้าวหอมมะลิเพื่อการส่งออก กับ ภาษีคาร์บอน (Carbon Tax) เตรียมพร้อมหรือยัง ?

จากข้อมูลของกระทรวงพาณิชย์ประเทศไทยส่งออกข้าวหอมมะลิไปยังกลุ่มประเทศ EU ประมาณปีละ 130,000 - 140,000 ตัน คิดเป็นมูลค่า 4,000 - 4,500 ล้านบาท ขณะเดียวกัน Google อ้างจากแหล่งข่าวกรมยุโรป กระทรวงการต่างประเทศ แจ้งว่าภายในปี 2030 จะเริ่มเก็บ "ภาษีคาร์บอน" (Carbon Tax) ภายใต้มาตรการ ETS (Emissions Trading System) เพื่อสนองการลดก๊าซเรือนกระจกให้ได้ 55% ในปี 2030
ดังนั้น คำถามจึงอยู่ที่ ...... ประเทศไทยมีความพร้อมในทางปฏิบัติหรือยัง? เพราะเรามีบทเรียนที่เจ็บปวดในข้อตกลงการค้าเสรี FTA "อุตสาหกรรมนม" ลงนามเมื่อปี 2547 และเริ่มนับหนึ่งตั้งแต่ปี 2548 โดยมีเวลาปรับตัว 20 ปี กับประเทศออสเตเรียและนิวซีแลนด์ ตอนนี้ ปี 2568 ครบกำหนดแล้ว ทำให้ผลิตภัณฑ์นมที่นำเข้ามีราคาถูกกว่าที่ผลิตในประเทศ เพราะตลอด 20 ปีที่ผ่านมาเราๆท่านๆก็ไม่ได้ปรับปรุงอะไรเป็นชิ้นเป็นอัน จึงเข้าตำรา "ต้องรอให้เห็นโลงศพจึงหลั่งน้ำตา"
ดังนั้น การส่งออกข้าวหอมมะลิด้วยคุณสมบัติ Low Carbon ไปยังกลุ่ม EU เหลือเวลาอีก 4 ปี นับจาก 2569 (2026) ถึงกำหนดในปี 2573 (2030) ถ้าเป็นภาษาวงการหมัดมวยเขาจะใช้คำว่า "ต้องรีบเช็คบิลแล้ว" เพราะถ้าครบ 12 ยก คะแนนของเราเป็นรองเห็นได้ชัดๆ
พูดตามหลักวิทยาศาสตร์ "ข้าวหอมมะลิ Low Carbon" หมายถึงวิธีลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่มีชื่อว่า "ก๊าซมีเทน" (Methane gas) ที่เกิดขึ้นจากนาข้าวที่มีน้ำขังทำให้เกิดสภาพขาดอ๊อกซิเจน (Anaerobic condition) ในภาพรวมนักวิทยาศาสตร์ใช้ "คาร์บอน" เป็นตัวแทนในการนำเสนอ

การเกิดก๊าซมีเทนในนาข้าวเพราะมีน้ำขังตลอดเวลา
ถาม .......การทำนาแบบ "เปียกสลับแห้ง" เป็นวิธี "ลดการปล่อยก๊าซมีเทน" ได้จริงไม้
ตอบ ...... ลดได้จริงครับ แต่ต้องมีเงื่อนไข ดังนี้
1.มีระบบระบายน้ำออกจากแปลงนาตามที่ต้องการ
2.มีระบบชลประทานมาเติมน้ำเมื่อต้องการ
เงื่อนไขทั้ง 2 ข้อนี้ จะทำได้ดีในเขตจัดรูปที่ดินที่มีคูส่งน้ำและคูระบายน้ำ เรียกง่ายๆว่าบังคับน้ำได้ตามต้องการของมาตรการเปียกสลับแห้ง


การทำนาแบบเปียกสลับแห้งโดยมีท่อ PVC เป็นเครื่องมือสังเกตระดับน้ำในดิน

ขั้นตอนของวิธีทำนาแบบเปียกสลับแห้ง

ตัวอย่างโครงการจัดรูปที่ดิน ชลประทานน้ำอูน สกลนคร มีระบบส่งน้ำและระบายน้ำในระดับแปลงนา (Onfarm Water Distribution System) ทำให้ง่ายต่อวิธีทำนาแบบ "เปียกสลับแห้ง" เพราะสามารถควบคุมน้ำได้ตามความต้องการ
.jpeg)
อนึ่ง พื้นที่ปลูกข้าวหอมมะลิในภาคอีสานมากกว่า 80% อยู่นอกเขตชลประทาน ต้องพึ่งพาน้ำฝนตามฤดูกาล ทำให้ยากต่อการควบคุมน้ำด้วยวิธี "เปียกสลับแห้ง" เพราะไม่สามารถระบายน้ำออกไปที่ไหนเนื่องจากที่นาทั้งผืนก็มีน้ำเต็มไปหมด ในทางกลับกันหากต้องการน้ำในระยะ "ข้าวตั้งท้องและออกดอก" แต่เกิดภาวะฝนทิ้งช่วงก็ไม่มีน้ำมาเติม ..... นี่คือข้อจำกัดของวิธีทำนาแบบเปียกสลับแห้งในพื้นที่นอกเขตชลประทาน
ถาม ..... ถ้าเป็นนาในภาคอีสานที่อยู่ในเขตน้ำฝนไม่มีการจัดรูปที่ดิน (ไม่มีระบบชลประทานในแปลงนา) จะทำอย่างไร เพราะหากพิจารณาขีดจำกัด 2 ข้อ
1.นาทุกแปลงรวมทั้งลำคลองและหนองบึงธรรมชาติก็มีน้ำเต็มเท่ากันหมดเพราะอยู่ในช่วงฤดูฝนจะระบายน้ำออกไปทางไหน
2.หากปล่อยน้ำออกไปแล้วพอถึงระยะที่ต้องการน้ำเกิดภาวะฝนทิ้งช่วงจะทำอย่างไร
ถาม ..... การลดก๊าซเรือนกระจกในนาข้าวมีทางเลือกอื่นอีกไม้ นอกเหนือจากวิธีเปียกสลับแห้ง
ตอบ ..... มีครับ ผมได้ทำการทดลองติดต่อกัน 3 ครั้ง ในฤดูนาปี 2560 - 2562 (2017 - 2019) ที่แปลงนาของสาขาวิชาพืชศาสตร์ คณะเทคโนโลยีการเกษตร มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร โดยใช้หลักการลดอายุข้าวหอมมะลิจาก 150 วัน ให้เหลือไม่เกิน 120 วัน การทำแบบนี้สามารถลดการปล่อยก๊าซมีเทนลงได้ตามสัดส่วนของอายุข้าว ..... มาดูวิธีคิดเชิงคณิตศาสตร์
1.ปกติข้าวหอมมะลิใช้เวลาปลูก 150 วัน ถ้าลดอายุลงให้เหลือ 113 วัน แต่ผลผลิตยังคงเดิม เท่ากับอายุหายไป 37 วัน คิดเป็น 24%
2.ดังนั้นถ้าเทียบเชิง Time Scale Reduction จำนวนวันที่ปล่อยก๊าซมีเทนลดลง 37 วัน หรือ 24%
มาดูวิธีการลดอายุข้าวหอมมะลิให้เหลือ 113 วัน จากเดิม 150 วัน มีหลักเกณฑ์ ดังนี้
จริงๆแล้วข้าวหอมมะลิมีชื่ออย่างเป็นทางการว่า "ข้าวขาวดอกมะลิ 105" ใช้ตัวย่อภาษาอังกฤษ KDML 105 มีคุณสมบัติ "ไวต่อช่วงแสงอาทิตย์" (Photosensitive) หมายถึงการจะเข้าสู่ระยะตั้งท้อง (Booting Stage) ต้องถูกกระตุ้นด้วยปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ในชื่อ "ศารทวิษุวัต" (Autumnal Equinox) กลางวันยาวเท่ากับกลางคืน ตรงกับวันที่ 22 - 23 กันยายน และหลังจากนี้จะเข้าสู่ช่วงเวลา "กลางวันสั้นกว่ากลางคืน"

การปลูกข้าวหอมมะลิโดยทั่วไปใช้เวลาทั้งหมด 150 วัน โดยเริ่มปลูกตั้งแต่ปลายเดือนมิถุนายน และตั้งท้อง (Booting) ในปรากฏการณ์ "ศารทวิษุวัต" ปลายเดือนกันยายน ออกดอกปลายเดือนตุลาคม เก็บเกี่ยวปลายเดือนพฤศจิกายน

การปลูกข้าวหอมมะลิวิธีใหม่โดยลดอายุให้เหลือเพียง 113 วัน เริ่มต้นนับอายุจากตกกล้าวันที่ 1 สิงหาคม ตั้งท้องในปรากฏการณ์ "ศารทวิษุวัต" ปลายเดือนกันยายน ออกดอกปลายเดือนตุลาคม เก็บเกี่ยวปลายเดือนพฤศจิกายน
เมื่อเอาปฏิทินการปลูกข้าวหอมมะลิอายุ 150 วัน กับ อายุ 113 วัน มาพิจารณาเปรียบเทียบกัน จะเห็นว่ามีความเหมือนกันตั้งแต่ "ตั้งท้อง" ในปรากฏการณ์ "ศารทวิษุวัต" ปลายเดือนกันยายน ออกดอกปลายเดือนตุลาคม และเก็บเกี่ยวปลายเดือนพฤศจิกายน รวม 60 วัน
ส่วนที่แตกต่างกันคือระยะการเจริญเติบโตหรือระยะแตกกอ (Tilering Stage) มีสัดส่วน 90 วัน / 53 วัน ดังนั้น สิ่งที่สามารถทำได้คือลดช่วงเวลา 90 วัน ให้เหลือ 53 วัน
อย่างไรก็ตามก่อนปลูกข้าวหอมมะลิ มีช่วงเวลาว่าง ระหว่างเดือนพฤษภาคม - กรกฏาคม ก็ควรปลูกพืชบำรุงดิน เช่น "ปอเทือง" (Sunn hemp) และไถกลบเป็น "ปุ๋ยพืชสด"

.jpeg)
ปลูกปอเทืองเป็นปุ๋ยพืชสดบำรุงดินระหว่างเดือนพฤษภาคม - กรกฏาคม
ปฏิทินการปลูกข้าวหอมมะลิ อายุ 113 วัน
1.ปักหมุดที่ "วันข้าวตั้งท้อง 22 - 23 กันยายน" ตรงกับปรากฏการณ์ "ศารทวิษุวัต" (Autumnal Equinox) กลางวันเท่ากับกลางคืน เพราะข้าวหอมมะลิมีคุณสมบัติ "ไวต่อช่วงแสงอาทิตย์" (Photosensitive) หมายถึงช่วงแสงอาทิตย์ในปรากฏการณ์ศารทวิษุวัตจะกระตุ้นให้ข้าวตั้งท้อง
2.คำนวณย้อนหลังไป 53 วัน เจอกับวันที่ 1 สิงหาคม จึงควรเอาเมล็ดข้าวเปลือกไปแช่น้ำวันที่ 29 กรกฏาคมใช้เวลา 3 วัน จะงอกรากสีขาวออกมาจากจมูกข้าววันที่ 1 สิงหาคม นี่คือ Day 1 ของการเริ่มนับอายุ

การนับอายุข้าวเริ่มต้น Day 1 จากการงอกของเมล็ด วันที่ 1 สิงหาคม และเอาไปหว่านในแปลงตกกล้า

ภาพถ่ายแปลงกล้าอายุ 12 วัน นับจากวันที่ 1 สิงหาคม
3.วันที่ 28 - 29 สิงหาคม นำกล้าไปปักดำในแปลงจริงที่มีปุ๋ยพืชสดย่อยสลายเรียบร้อยแล้ว

เตรียมดินและกำจัดวัชพืช 28 สิงหาคม

ถอนกล้าวันที่ 28 สิงหาคม

ปักดำวันที่ 29 สิงหาคม โปรดสังเกตว่าปักดำด้วยกล้าต้นเดียวเพื่อทดสอบประสิทธิภาพของการแตกกอ


ระยะข้าวกำลังตั้งตัวและแตกกอ ช่วงนี้ถ้าสามารถบังคับน้ำแบบเปียกสลับแห้งก็จะดีมาก
4.สังเกตเห็นข้าวเริ่มตั้งท้องปลายเดือนกันยายน (ช่วงปรากฏการณ์ ศารทวิษุวัต หรือ Autumnal Equinox)

ภาพถ่าย 25 กันยายน ระยะตั้งท้อง (Booting Stage)
ควบคุมน้ำแบบเปียกสลับแห้งไปเรื่อยๆ
ภาพถ่าย 15 ตุลาคม ข้าวตั้งท้องได้ 25 วัน แล้ว
เริ่มแทงช่อดอกตั้งแต่วันที่ 23 ตุลาคม

วันที่ 30 ตุลาคม ตรวจสอบความสมบูรณ์ของรวงข้าว
ความต่างระหว่างข้าวหอมมะลิอายุ 150 วัน กับ อายุ 113 วัน เริ่มเห็นชัดเจนในช่วงติดดอกโดยพิจารณาที่ความสูงของลำต้นเป็นตัวชี้วัด
เปรียบเทียบความสูงของข้าวหอมมะลิที่อายุ 150 วัน กับ อายุ 113 วัน ปีแรก 2559 (2016) ให้นักศึกษาวิชาพืชศาสตร์ปลูกตามที่เคยชินเพราะครูไม่อยากเถียงกับนักศึกษาที่ทำนาตามความเคยชินของพ่อแม่ พูดยังไงน้องๆเหล่านั้นก็ไม่เชื่อว่าครูสามารถลดอายุและความสูงของข้าวหอมมะลิให้เหลือ 113 วัน "เพื่อไม่ให้ล้ม" ขณะเก็บเกี่ยว ..... ก็เลยต้องใช้วิธี "สิบปากว่า ไม่เท่าตาเห็น" ฤดูนาปี 2559 (2016) ครูปล่อยตามใจ .... พวกหนูอยากสิเฮ็ดหยังก็เอาโล้ด
ภาพถ่าย 19 ตุลาคม 2559 (19 / 10 / 2016) ข้าวหอมมะลิที่ปลูกตามใจนักศึกษาสูงถึง 180 ซม และ "ล้มระเนระนาด" เมื่อเจอกับลมหนาวในเดือนพฤศจิกายน 2559

เปรียบเทียบความสูงของข้าวหอมมะลิ ปี 2559 (2016) กับ ปี 2560 (2017)

เปรียบเทียบความสูงข้าวหอมมะลิปี 2559 (2016) กับ ปี 2561 (2018)

เปรียบเทียบความสูงข้าวหอมมะลิ ปี 2559 (2016) กับ ปี 2562 (2019)

ภาพถ่าย 14 พฤศจิกายน ข้าวเริ่มโน้มรวงและยังคงยืนต้นได้ดี

วันที่ 21 พฤศจิกายน รวงแก่เต็มที่พร้อมเก็บเกี่ยวและไม่ล้ม

เอาตัวอย่างผลผลิตข้าวเปลือกไปตรวจสอบ % ความชื้น และคำนวณน้ำหนักผลผลิตต่อไร่อยู่ในเกณฑ์ 400 กก. ซึ่งไม่ต่างกับผลผลิตเฉลี่ยข้าวหอมมะลิในภาคอีสานโดยทั่วไป อนึ่ง หากมีการปรับปรุงดินให้มีอินทรีย์วัตถุมากขึ้นก็น่าจะเพิ่มผลผลิตได้ถึง 500 กก.
ถาม ..... ทำไมการลดอายุจาก 150 วัน เป็น 113 วัน จึงไม่กระทบต่อผลผลิต
ตอบ ..... การที่ข้าวหอมมะลิอายุ 113 วัน ต้นเตี้ยลงก็ไม่มีผลกระทบอะไรต่อจำนวนผลผลิต เพราะข้าวหอมมะลิมีคุณสมบัติไวต่อช่วงแสงอาทิตย์ ไม่ว่าจะปลูกล่วงหน้าให้ช่วงแตกกอและเจริญเติบโตใช้เวลานานถึง 90 วัน สารอาหารก็เอาไปบำรุงลำต้นให้โตไปเรื่อยๆ และก็มาหยุดการเจริญเติบโตพร้อมๆกันในปลายเดือนกันยายน จากนั้นก็เริ่มตั้งท้องวันเดียวกัน ช่วงเวลาเลี้ยงอาหารส่วนที่เป็น "รวงข้าว" ก็พอๆกัน คือ 53 วัน
.jpeg)
ข้าวหอมมะลิอายุ 150 วัน กับ 113 วัน ความสูงของต้นต่างกันแต่ผลผลิตก็พอๆกัน
สรุป
การลดอายุข้าวหอมมะลิให้เหลือ 113 วัน จากเดิม 150 วัน มีข้อดี
1.เป็นทางเลือกที่สามารถลดการปล่อยก๊าซมีเทนได้ 24% ในพื้นที่นาทั่วไปของภาคอีสานที่ไม่มีระบบชลประทานในระดับแปลงนา หรือ การจัดรูปที่ดิน
2.ถ้าใช้วิธี Twin Action ลดอายุเหลือ 113 วัน ควบคู่กับการปลูกแบบเปียกสลับแห้งก็จะลดการปล่อยก๊าซมีเทนได้อีกเยอะมาก
3.ข้าวหอมมะลิอายุ 113 วัน มีความสูงไม่เกิน 130 ซม. จึงไม่ล้มในระยะรวงแก่
อย่างไรก็ตามน่าจะมีการวิจัยเพิ่มเติมในกรณีทั้งข้อ 1 และ ข้อ 2 เพื่อให้มีข้อมูลเชิงวิทยาศาสตร์รองรับอย่างเป็นทางการ และนำไปใช้ประโยชน์ในการส่งออกข้าวหอมมะลิไปกลุ่มประเทศ EU โดยติดเครื่องหมาย Carbon Footprint ที่มีการรองรับจากองค์กรสากล
คำนวนเคร่าวๆแบบ Time-Based ข้าวหอมมะลิ อายุ 113 วัน ปลูกในนาน้ำฝนตามฤดูกาล ลดการปล่อยก๊าซมีเทนได้ 24% ขณะที่วิธีเปียกสลับแห้งในเขตชลประทานที่สามารถควบคุมน้ำลดได้ 30 - 50%

งานวิจัยครั้งนี้มีการทดลองควบคุมน้ำแบบเปียกสลับแห้งด้วย

เอาข้อมูลทั้งหมดให้ Google Gemini ช่วยวิเคราะห์ตามหลักเกณฑ์ขององค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก ได้ตัวเลข .... ข้าวหอมมะลิอายุ 113 วัน ปล่อยก๊าซเรือนกระจกในรูปแบบของ Carbon 231 Kg /Rai น้อยกว่าข้าวหอมมะลิ อายุ 150 วัน ประมาณ 29% แต่งานวิจัยที่ยังอยากได้คือ คุณภาพของข้าวหอมมะลิอายุ 113 วัน เป็นอย่างไร ในแง่มุมของความหอม ความนุ่น ที่เรียกว่า "Cooking Quality"
อนึ่ง การทดลองปลูกข้าวหอมมะลิอายุ 113 วัน + วิธีจัดการน้ำแบบ "เปียกสลับแห้ง" และปักดำด้วย "กล้าต้นเดียว" พบว่าสามารถแตกกอได้ดีมาก หากมีการวิจัยเพิ่มเติมน่าจะได้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์มากขึ้น ..... เมื่อถึงปี 2573 (2030) ข้าวหอมมะลิส่งออกของเราจะสามารถพูดได้เต็มปาก Low Carbon Thai Jasmine Rice ..... Climate Friendly Thai Jasmine Rice !